Γιάννης Τόλιος,
διδάκτωρ Οικονομικών
ytolios@gmail.com https://ytoliosblog.wordpress.com
Εισαγωγή
Η
συζήτηση στη «Διεθνή Διαδυκτιακή Συνδιάσκεψη» (20-21 Αυγούστου 2021) με πρωτοβουλία διεθνών επιστημονικών φορέων, σχετικά
με τις αιτίες κατάρρευσης του εγχειρήματος του «υπαρκτού σοσιαλισμού» στην ΕΣΣΔ,
επ’ ευκαιρία των 30 χρόνων των γεγονότων της Μόσχας (Αύγουστος 1991), έχει όχι
μόνο ιστορική σημασία, αλλά συνδέεται με την σοσιαλιστική προοπτική των
σύγχρονων καπιταλιστικών κοινωνιών, τόσο γενικά, όσο και ιδιαίτερα των χωρών
της ΕΕ συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας.
1.Το εγχείρημα σοσιαλιστικού μετασχηματισμού στην ΕΣΣΔ
Από
το ευρύ φάσμα αναλύσεων και ερμηνειών που έχουν γίνει διεθνώς τα τελευταία 30
χρόνια, ξεχωρίζουμε ορισμένες θεωρήσεις, οι οποίες με βάση τις ιδεολογικές τους
αφετηρίες, δίνουν κατά κάποιον τρόπο και διαφορετικές προβλέψεις για την κίνηση
των σύγχρονων κοινωνιών στο μέλλον. Μια
ομάδα επιχειρημάτων θεωρεί ότι η κατάρρευση του ‘υπαρκτού’ αποτελεί απόδειξη
ότι η ιδέα του σοσιαλισμού είναι μια ουτοπία που η απόπειρα εφαρμογής της στην
πράξη απέτυχε παταγωδώς, γεγονός που οδηγεί στο συμπέρασμα περί αιωνιότητας του
καπιταλιστικού συστήματος. Πρόκειται για αντίληψη που εκφράζεται με το γνωστό
ισχυρισμό περί του ‘τέλους της ιστορίας’!
Μια
άλλη ομάδα επιχειρημάτων αμφισβητεί τόσο
την αναγκαιότητα όσο και τη δυνατότητα ριζοσπαστικού μετασχηματισμού της
αστικής κοινωνίας, προβάλλοντας την ιδέα των μικρο-μεταρρυθμίσεων και
βελτιώσεων του συστήματος, προς μια ανθρωπινότερη κοινωνία. Μια τρίτη ομάδα επιχειρεί να υπερασπισθεί
την υπόθεση του σοσιαλισμού, επιστρατεύοντας αντιλήψεις και πρακτικές κυρίως της
σταλινικής περιόδου, προτείνοντας ουσιαστικά την επανάληψη του ίδιου μοντέλου
«σοσιαλιστικού μετασχηματισμού» για το μέλλον. Τέλος, μια τέταρτη ομάδα, ψηλαφώντας τις αιτίες αποτυχίας, επιχειρεί με
αφετηρία την αρχή της «διαλεκτικής άρνησης», να διερευνήσει νέους ελπιδοφόρους
δρόμους υπέρβασης του καπιταλισμού και κίνησης των σύγχρονων κοινωνιών προς το
μέλλον, το σοσιαλισμό και κομμουνισμό. Σε αυτό το ρεύμα αντιλήψεων θα κινηθεί η
παρούσα εισήγηση στην εξέταση της εμπειρίας σοσιαλιστικού μετασχηματισμού της
ΕΣΣΔ, τόσο στην οικονομική βάση, όσο στο
θεσμικό και πολιτικό εποικοδόμημα, στην κοινωνική και την πνευματική ζωή
της σοβιετικής κοινωνίας.
Ειδικότερα
στο πεδίο της οικονομίας το κυριότερο πρόβλημα, όπως θα εξετάσουμε πιο
κάτω, συνδέεται με την επιβολή ενός διοικητικού και υπερβολικά συγκεντρωτικού
μοντέλου διεύθυνσης της οικονομίας
και την άκαιρη εγκατάλειψη της ‘Νέας
Οικονομικής Πολιτικής’ (ΝΕΠ) που διατύπωσε ο Λένιν. Οι συγκεκριμένες επιλογές
ήταν προϊόν συγχύσεων και ιδεοληψιών για τις σχέσεις μεταξύ «πλάνου και αγοράς»
ή μεταξύ «πλάνου και λειτουργίας του νόμου της αξίας», στη διαδικασία του σοσιαλιστικού
μετασχηματισμού. Οι συγκεκριμένες συγχύσεις έπαιξαν καθοριστικό ρόλο και στις
οικονομικές μεταρρυθμίσεις της «Περεστρόϊκα» οι οποίες τελικά άνοιξαν το δρόμο της
επιστροφής στον καπιταλισμό, τον οποίο λίγο αργότερα ακολούθησαν και οι άλλες
χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, μέλη της ΚΟΜΕΚΟΝ
(Πολωνία, Ανατ.Γερμανία, Ουγγαρία, Τσεχοσλοβακία, Βουλγαρία και Ρουμανία),
καθώς επίσης η Γιουγκοσλαβία και η Αλβανία.
Ένα δεύτερο πρόβλημα αφορά το πολιτικό σύστημα, τη λειτουργία του
σοβιετικού κράτους και ρόλο του ΚΚΣΕ. Τα νέα κύτταρα της λαϊκής εξουσίας,
τα «σοβιέτ» των εργατών-αγροτών-στρατιωτών, με την ταύτιση κόμματος και κράτους
(τα κομματικά στελέχη ήταν κατά κανόνα και υπηρεσιακά στελέχη του κρατικού
μηχανισμού) και τη βαθμιαία αφυδάτωσή τους από τις δημοκρατικές λειτουργίες,
οδήγησαν σε αποξένωση των εργαζόμενων από τη διεύθυνση των κοινωνικών
υποθέσεων. Στην ουσία από όργανα λαϊκής εξουσίας μετατράπηκαν σταδιακά, σε
γραφειοκρατικά όργανα μιας “εν πολλοίς” αυταρχικής εξουσίας.